Over de magie van luidklokken

Luc Rombouts

De jongste weken maakten de inwoners in vele steden en gemeenten kennis met een ongehoord fenomeen: gelijktijdig klokgelui uit alle torens, avond na avond, een eer die in vroegere eeuwen enkel was weggelegd voor overleden monarchen voor wier zielenheil diende gebeden te worden. In 2020 luidden de klokken als dank voor de helden van de zorg. Ook in Nederland klonken tijdens de coronacrisis zogenaamde ‘klokken van troost’, weliswaar iets spaarzamer, met een frequentie van eenmaal per week.

Tijdscapsule

Het is verrassend dat het klokgelui dat zo onomkoombaar bezit nam van de publieke ruimte, algemeen positief onthaald werd. Er verschenen geen tweets of opiniestukken over een katholieke kerk die de corona-ellende recupereert om de klokken nog eens driftig te laten luiden… Integendeel, de emoties van vele omwonenden resoneerden met de klank van de klokken. Ik mocht de klokken van Leuven enkele keren beluisteren vanop een Leuvense beiaardtoren en voelde me als het ware in een tijdscapsule naar de middeleeuwen. In het ongeordende, maar nooit chaotische samenklinken van grote en kleine klokken vanuit alle richtingen kwam de stad tot leven en sprak ze tot zichzelf. Een soortgelijke ervaring moet Victor Hugo gehad hebben toen hij op bloemrijke wijze het luiden van de klokken van Parijs beschreef: ‘Het is nog slechts een massa klankrijke trillingen, die zweeft, golft, steigert, wervelt over de stad en tot ver voorbij de horizon de verdovende kring van zijn schommelingen uitstrekt. (…) Zeg of gij ter wereld iets kent, dat rijker is, vrolijker, goudener, verrukkelijker dan dit tumult van klokken en carillons; dan deze smeltkroes van muziek; dan deze tienduizend stemmen, die tegelijkertijd zingen uit stenen fluiten van honderd meter hoogte; dan deze stad, die nog slechts een orkest is; dan deze symfonie, die de geluidskracht heeft van een orkaan.’ (uit Notre Dame de Paris).

Pestem expello

Het is opvallend dat er spontaan naar het luidtouw – vandaag de luidknop – wordt gegrepen bij gebeurtenissen die een gemeenschap raken. Het gebeurde in ons land na het busongeval in Sierre, in Nederland na de aanslag op vlucht MH17 en in vele landen ter herdenking van 9-11. De klank van de luidklok zit blijkbaar stevig verankerd in ons collectieve geheugen.
Het gebruik van klokken om onheil af te weren is oeroud. In de oudheid werden klokjes als amuletten aan de nek van kuddedieren gehangen om ze te beschermen tegen boze geesten. In de christelijke traditie werden luidklokken gewijd om ze te bestemmen voor de liturgie en ze bijzondere krachten te geven. In hun opschriften verwijzen klokken vaak naar hun kwaadafwerende kracht: fulgura frango, pestem expello, fugo cacodaemones (ik breek de bliksem, ik verdrijf ziekten, ik verjaag demonen). In het brons van pestlokken werden salieblaadjes gegoten omwille van de zuiverende werking van het kruid. Eeuwenlang werden klokken geluid tijdens onweer, soms tegen de wil van de kerkelijke overheid, die wees op de risico’s die klokluiders in torens liepen tijdens onweders.

Bescherming

Men moet niet geloven in de magische krachten van torenklokken om de beschermende werking van hun klank te ervaren. Klokken wekken collectieve luisterervaringen op en bieden een gevoel van veiigheid en geborgenheid. Dat deze stemmen in het bijzonder werden gewaardeerd tijdens het noodgedwongen isolement van de coronaperiode, is dan ook niet verwonderlijk. De warme deken van de klokkenklank laat de mens voelen dat hij niet alleen is en dat hij deel uitmaakt van een lokale gemeenschap.
In een periode waarin steeds meer kerkgebouwen worden onttrokken aan de eredienst hebben torenklokken op hun beurt nood aan bescherming. Dat kan gebeuren door hen te documenteren. De jongste jaren hebben een aantal vrijwilligers onder leiding van Jef Teugels, bestuurslid van de Leuvense klokken- en beiaardvereniging Campanae Lovanienses, talrijke klokkentorens in Oost-Brabant bezocht om er klokken te inventariseren. Zo kregen klokken een naam en een leeftijd, werd geregistreerd wat hun opschriften vertelden over lokale geschiedenis en konden ze gewaardeerd en beschermd worden.

Klokken willen klinken

Klokken zijn echter gemaakt om te klinken: ‘A bell is no bell ‘till you ring it’, zingt Maria in de musical The Sound of Music. Door hun verbindende kracht blijven kerkklokken ook in een geseculariseerde samenleving meerwaarde bieden voor lokale gemeenschappen. Dat is niet nieuw, want al sinds de middeleeuwen werden regelmatige weerkerende liturgische of gebedsgeluien zoals het angelus bijkomend gebruikt als ankerpunten voor de dagindeling van de omwonenden. Vanuit die verbindende rol is het van belang dat ook klokken die niet meer voor de eredienst gebruikt worden, worden ingezet om betekenisvolle gebeurtenissen kenbaar te maken en lokale activiteiten aan te kondigen. Door deze nieuwe betekenis kunnen klokken vertolkers blijven van gemeenschappelijke waarden en lokale identiteit. Een mooi onderwerp om in je parochieteam of buurtcomité creatief over na te denken!

www.campanaelovanienses.be